Tìm kiếm
Lượt truy cập
Nghiên cứu - Trao đổi
Cập nhật ngày: 13/04/2017, 11:13 SA - Số lần xem: 294
Những suy nghĩ về vấn đề môi trường trong quy hoạch xây dựng bền vững Phú Quốc

Theo đề án phát triển Phú Quốc, địa phương này sẽ trở thành một trung tâm du lịch - dịch vụ lớn của cả nước, khu vực Đông Nam Á. Điều này sẽ mở ra cho Phú Quốc cơ hội thu hút các nhà đầu tư lớn ở trong và ngoài nước vào các dự án phát triển bất động sản nghỉ dưỡng, du lịch, dịch vụ tài chính, giải trí, và cả đầu tư vào xây dựng hạ tầng phục vụ cho phát triển chung. Tuy nhiên, để đảm bảo tính bền vững trong quá trình phát triển Phú Quốc, nhất thiết cần xem xét các tác động tới môi trường một cách kỹ lưỡng.

Trong Quyết định số 663/QĐ-TTg ngày 11/5/2010 của Thủ tướng chính phủ về Phê duyệt điều chỉnh quy hoạch chung xây dựng đảo Phú Quốc, tỉnh Kiên Giang đến năm 2030 có nêu, mục tiêu phát triển là “xây dựng đảo Phú Quốc phát triển bền vững, hài hòa giữa phát triển kinh tế với bảo tồn di tích lịch sử, văn hóa và bảo vệ môi trường; bảo đảm an ninh quốc phòng vùng và quốc gia...”. Qua bài viết, các tác giả mong muốn được đóng góp những ý kiến về vấn đề môi trường vào quy hoạch chung xây dựng Phú Quốc và đề án phát triển Đơn vị hành chính - kinh tế đặc biệt Phú Quốc. Bài viết nêu dự báo về những vấn đề môi trường có khả năng phát sinh trong quá trình triển khai xây dựng Phú Quốc theo đồ án quy hoạch chung, và đề xuất những ý tưởng để gìn giữ và bảo vệ môi trường tự nhiên, hệ sinh thái và cảnh quan thiên nhiên của Phú Quốc, góp phần hoàn thiện đề án xây dựng Đơn vị hành chính - kinh tế đặc biệt Phú Quốc.

Những nét cơ bản và lợi thế về điều kiện tự nhiên của Phú Quốc

Những địa phương nằm ven biển nhiệt đới có lợi thế rất lớn về khí hậu, môi trường và cảnh quan thiên nhiên, nên từ lâu đã được khai thác để phục vụ du lịch và nghỉ dưỡng. Đảo Phú Quốc còn có lợi thế hơn các địa phương khác vì là đảo lớn nhất Việt Nam, được mệnh danh là “Đảo Ngọc”. Điều này càng được khẳng định khi Phú Quốc được UNESCO công nhận là “Khu dự trữ sinh quyển thế giới” cùng với biển đảo Kiên Giang năm 2006. Đảo Phú Quốc đã được Chính phủ cho phép lập quy hoạch tổng thể để phát triển du lịch lâu dài. Khi xây dựng các dự án khách sạn nghỉ dưỡng, cần quan tâm ba đặc điểm quan trọng về địa hình, khí hậu của Phú Quốc.

Một là, Phú Quốc nằm ở vĩ độ 10o Bắc (thấp hơn TP. Hồ Chí Minh khoảng 1o), có địa hình dốc thoải từ  Bắc xuống Nam, từ Đông sang Tây với 99 ngọn núi. Điều này có nghĩa là phía Nam và phía Tây của đảo, đất ven biển tương đối bằng phẳng, trong khi phía Đông Bắc ven biển có đồi núi dốc.

Hai là, xung quanh Phú Quốc còn có 22 hòn đảo lớn nhỏ, có tiềm năng khai thác để kết nối cảnh quan và du lịch.

Ba là, khí hậu Phú Quốc quanh năm mát mẻ, do chịu ảnh hưởng của các khối gió mùa vùng Đông Nam châu Á. Nhiệt độ cao không quá 35oC và có độ ẩm cao 85 - 90%, rất thuận lợi cho động thực vật phát triển. Phú Quốc lại được che chắn bởi lãnh thổ Nam Bộ và các nước lân cận Thái Lan, Malaysia, nên tránh được các cơn bão vùng nhiệt đới.

Một đặc điểm quan trọng về khí hậu - lợi thế của vùng ven biển - là ban ngày luôn có gió thổi từ biển vào đất liền, mang theo không khí trong lành. Chỉ ban đêm, gió từ đất thổi ra biển, nhưng vẫn là gió mát, kể cả phía bắc có đồi núi cao.

Nhận định những vấn đề về môi trường trong quá trình xây dựng phát triển Phú Quốc

Quy hoạch bờ biển

Có thể nói rằng, vị trí địa lý nằm sát biển và đường bờ biển dài đã mang lại những lợi thế vô cùng lớn trong khai thác dịch vụ du lịch cho nhiều địa phương ở Việt Nam như Quảng Ninh, Hải Phòng, Đà Nẵng, Nha Trang…, và không thể không nhắc đến Phú Quốc. Trong khoảng hơn 10 năm trở lại đây, việc sử dụng các đường bờ biển có vị trí thuận lợi và cảnh quan đẹp để xây dựng khách sạn, khu nghỉ dưỡng (resorts) là một xu hướng phổ biến và được các địa phương thực hiện, điển hình như Đà Nẵng, Huế, Nha Trang…

Được mệnh danh là “Đảo Ngọc” với đặc điểm địa hình và điều kiện tự nhiên khác biệt hoàn toàn với các khu vực đô thị ven biển như Thanh Hóa, Đà Nẵng…, vì vậy Phú Quốc cần có một giải pháp quy hoạch khu nghỉ dưỡng mang tính đặc thù, nhằm tạo nên một bản sắc riêng của địa phương. Tuy nhiên, những đồ án quy hoạch và thiết kế khách sạn, resorts, biệt thự nghỉ dưỡng gần đây tại Phú Quốc dường như đều được thực hiện theo một mô hình đã trở nên phổ biến là chia nhỏ đường bờ biển thành các lô đất cho các dự án khác nhau. Có thể thấy điều này qua những hình ảnh của đồ án quy hoạch tổng thể thị trấn Dương Đông (Phú Quốc). Những lô đất vuông vắn được hình thành để dành cho các loại công trình, từ dịch vụ, thương mại cho tới hành chính, công quyền, khiến một khu vực ven biển với nhiều nét độc đáo về hình thái trở nên giống với các khu đô thị tại các thành phố khác.

Bên cạnh những lợi ích nhất định về kinh tế, sẽ phát sinh những vấn đề về mặt môi trường và xã hội từ việc khai thác triệt để bờ biển phục vụ cho quy hoạch xây dựng các khách sạn và khu nghỉ dưỡng. Vấn đề đầu tiên đó là chiều dài bờ biển công cộng ở những vị trí đẹp, dễ tiếp cận sẽ dần bị thu hẹp khi phải nhường chỗ cho các dự án xây dựng resorts. Người dân sẽ chỉ được sử dụng một phần của dải bờ biển đẹp, và sẽ phải trả một khoản phí rất lớn nếu muốn sử dụng phần bờ biển thuộc quyền sở hữu của các khu nghỉ dưỡng.

Bất cập tiếp theo liên quan tới khả năng ứng phó với biến đổi khí hậu và nước biển dâng. Do ảnh hưởng của biến đổi khí hậu trong thế kỷ 21, nhiệt độ toàn cầu được dự báo sẽ tăng thêm khoảng 1oC, và nước biển sẽ dâng cao khoảng 30-50 cm. Theo kịch bản Biến đổi khí hậu và Nước biển dâng mức trung bình (Bộ Tài nguyên và Môi trường), nhiệt độ tại Việt Nam vào cuối thế kỷ 21 sẽ tăng thêm khoảng 2-3oC, nước biển có thể dâng cao 1,0 m, gây ra nguy cơ ngập lụt cho những công trình nằm sát bờ biển.

Quy hoạch xây dựng các công trình dịch vụ vui chơi, giải trí và sân golf

Có thể nói, thời điểm này, công trường xây dựng đang diễn ra khắp nơi tại Phú Quốc. Trong đó, nhiều nhất là các công trường xây dựng những khu nghỉ dưỡng, khu vui chơi giải trí. Quá trình phát triển này đang đặt ra nhiều thách thức cho môi trường đảo. Theo đề án điều chỉnh quy hoạch Phú Quốc năm 2010, khu vực rừng quốc gia, rừng phòng hộ được khai thác với các hoạt động du lịch như: câu cá, dã ngoại, các môn thể thao mạo hiểm như dù lượn, leo núi, tham quan rừng, nghỉ ngơi sinh thái trong rừng. Các hoạt động này nếu không được quản lý một cách chặt chẽ trong quá trình khai thác sẽ có thể gây nên nhiều ảnh hưởng bất lợi đến hệ sinh thái rừng.

Ở một khía cạnh khác, cũng theo đề án trên, một hệ thống cáp treo sẽ được xây dựng để nối từ thị trấn An Thới ra đảo Hòn Thơm nhằm mở rộng phạm vi khai thác du lịch. Đây được đánh giá sẽ là tuyến cáp treo vượt biển dài nhất thế giới. Hệ thống cáp treo bao gồm nhà ga, bến đỗ, trạm trung chuyển, kèm theo bộ máy vận hành phức tạp. Vì vậy, một tuyến cáp treo được xây dựng vượt biển có thể sẽ gây ảnh hưởng tới hệ sinh thái biển. Các loài sinh vật nơi đây có thể bị ảnh hưởng đến sinh trưởng bởi điều kiện môi trường tự nhiên đã bị phá vỡ.

Ngoài ra, hệ thống sân golf là một hạng mục rất được chú trọng trong đề án, tổng diện tích chiếm hơn 800 ha. Không nói tới những lợi ích to lớn về du lịch mà sân golf mang lại, sân golf cũng tiềm tàng trong đó rất nhiều hiểm họa ô nhiễm đối với môi trường đất và nước. Để duy trì cảnh quan tuyệt đẹp với thảm cỏ xanh mượt... ở những sân golf, một lượng lớn phân bón hóa học, thuốc trừ sâu sẽ được sử dụng, dẫn đến nguy cơ gây ô nhiễm môi trường. Đặc biệt, các sân golf trên đảo được thiết kế nằm gần khu dân cư thì hiểm họa của nó là rất lớn khi các chất hóa học có thể ngấm vào nguồn nước ngầm, gây nên những ảnh hưởng không nhỏ tới sức khỏe của người dân và du khách. Theo quy hoạch chung đảo Phú Quốc đến năm 2030, huyện đảo này sẽ có 05 sân golf với tổng diện tích 820 ha. Mặc dù Phú Quốc có lợi thế rất lớn về du lịch để thu hút khách tới đây nghỉ dưỡng kết hợp chơi golf, nhưng sự kết nối về hạ tầng, giao thông chưa hoàn toàn đồng bộ, cũng như việc phải cạnh tranh với các địa phương khác ở trong vùng (Đà Nẵng, Nha Trang…) sẽ làm cho tính hiệu quả của 05 sân golf tại Phú Quốc (sau khi đi vào hoạt động) chưa thể được khẳng định.

Vấn đề liên quan tới phát triển hạ tầng

Để thực hiện mục tiêu đưa Phú Quốc trở thành một trung tâm du lịch biển đảo, du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng, giao thông quốc tế lớn, hiện đại của vùng Đồng bằng sông Cửu Long, hệ thống cơ sở hạ tầng tại Phú Quốc đã được đẩy mạnh thực hiện. Hiện tại, Phú Quốc có hai công trình trọng điểm có ý nghĩa quyết định trong giao thương quốc tế là cảng hàng không quốc tế Phú Quốc và cảng biển An Thới. Ngoài ra, các trục chính Bắc - Nam và đường ven đảo cũng đang được gấp rút hoàn thành. Những dự án phát triển hạ tầng sau khi được hoàn thành sẽ tạo ra một hệ thống cơ sở hạ tầng đồng bộ cho Phú Quốc, có ý nghĩa to lớn trong việc hiện thực mục tiêu đưa Phú Quốc trở thành trung tâm giao thông của khu vực và quốc tế. Nhưng mặt khác, sự phát triển các công trình hạ tầng sẽ kéo theo tỷ lệ các bề mặt bị bê tông hóa trên đảo sẽ ngày càng tăng, làm ảnh hưởng tới môi trường vi khí hậu của khu vực đảo. Không chỉ vậy, quá trình xây dựng cảng biển, sân bay, cầu đường… chắc chắn sẽ làm biến đổi hệ sinh thái tự nhiên vốn có, thậm chí làm phá hủy môi sinh của các loài sinh vật, trong đó có cả những sinh vật quý hiếm.

Những công trình giao thông, hạ tầng có quy mô lớn khi được đưa vào sử dụng cũng đòi hỏi cần có một nguồn năng lượng điện rất lớn, do đó tạo ra một áp lực về khả năng cung cấp điện và các nguồn năng lượng khác trên đảo.

Đề xuất một số ý tưởng nhằm nâng cao tính bền vững trong quy hoạch xây dựng Phú Quốc

Hạn chế quy hoạch các khu nghỉ dưỡng nằm sát biển

Như đã phân tích ở trên, việc lựa chọn các bờ biển dài để xây dựng khách sạn, biệt thự có thể gây ra nhiều bất cập về môi trường và xã hội. Tại Phú Quốc, phần lớn diện tích là đồi núi (99 ngọn núi [2]) nên việc phát triển các khu nghỉ dưỡng nằm gần núi sẽ có nhiều thuận lợi, tạo nên sự mới lạ về cảnh quan và môi trường. Ngoài ra, khi những dự án xây dựng khu nghỉ dưỡng được xây dựng tại vị trí như vậy sẽ không làm ảnh hưởng tới tầm nhìn ra biển của cả khu vực đảo, và dành những vị trí bờ biển đẹp, dễ tiếp cận cho người dân và khách du lịch. Các khu nghỉ dưỡng nằm dựa vào núi sẽ ít có nguy cơ chịu rủi ro từ các trận sóng thần hay bão tố do nằm sâu trong khu vực bán đảo Sơn Trà; ngoài ra, sự xuất hiện của những khối nhà trong khu nghỉ dưỡng này hoàn toàn không ảnh hưởng tới khả năng đón gió và dẫn gió vào sâu trong đô thị.

Tại Phú Quốc, một số địa điểm có tính chất địa hình tương tự như bán đảo Sơn Trà (Đà Nẵng) có thể được lựa chọn để xây dựng các khu nghỉ dưỡng như Đảo Hoang, Dương Đông, thay vì những vị trí nằm sát biển.

Để bảo đảm sự phát triển bền vững, lâu dài của Phú Quốc, các dự án quy hoạch xây dựng khai thác du lịch và nghỉ dưỡng ven biển phải tận dụng tối đa những ưu đãi của thiên nhiên, bảo tồn “Khu dự trữ sinh quyển thế giới” đã được UNESCO công nhận, gìn giữ và phát huy những lợi thế về khí hậu, môi trường sinh thái tự nhiên, đồng thời bảo đảm quyền lợi lao động, kinh tế và bản sắc văn hóa của người dân địa phương, kể cả những vùng đất nuôi trồng cây đặc sản như hồ tiêu, đánh bắt cá hoặc nuôi giống chó quý.

Rà soát lại quy hoạch sân golf và quản lý chặt chẽ các hoạt động vui chơi giải trí có khả năng ảnh hưởng đến tự nhiên

Việc đưa vào quy hoạch chung đảo Phú Quốc tới 05 sân golf (chiếm diện tích hơn 800 ha) sẽ tác động không nhỏ tới môi trường của Phú Quốc, và do đó làm ảnh hưởng tới mục tiêu phát triển bền vững đảo Phú Quốc. Hiệu quả khai thác của các sân golf này phụ thuộc rất lớn vào lượng khách du lịch trong và ngoài nước, trong khi điều này đòi hỏi Phú Quốc phải có một sức hút vượt trội so với các địa phương khác về du lịch golf, tuy nhiên đây có lẽ là điều không khả thi ở hiện tại và ngay cả trong tương lai, bởi chỉ trong khu vực Trung Bộ đã có tới 29 sân golf nằm tại nhiều địa phương, trong đó có những địa phương có lợi thế là trung tâm du lịch, hạ tầng đồng bộ, kết nối trong và ngoài nước thuận tiện. Và để tạo nên một điểm nhấn cho Phú Quốc về du lịch, có thể xem xét việc thay thế một vài sân golf bằng những sân tập golf có quy mô nhỏ (dưới 5ha) kết hợp với khu du lịch cộng đồng, du lịch văn hóa để thu hút sự khám phá của du khách đối với Phú Quốc, tạo nên một bản sắc riêng cho địa phương này.

Bên cạnh việc xây dựng sân golf, các hoạt động vui chơi giải trí (nhất là các hoạt động tạo cảm giác mạnh, du lịch sinh thái…) cần được quản lý để đảm bảo giảm thiểu rác thải, chất ô nhiễm ra môi trường. Ngoài ra, cũng cần đẩy mạnh những hoạt động du lịch để giới thiệu, bảo tồn văn hóa và những truyền thống của người dân địa phương tới du khách trong và ngoài nước. Một ví dụ rất thành công trong việc khai thác khía cạnh văn hóa vào du lịch là Bali (Indonesia). Sức hút về du lịch từ hòn đảo này chắc chắn không chỉ nằm ở hệ thống khách sạn, resorts cao cấp hay sự kết nối về giao thông, mà còn nằm ở chiều sâu văn hóa. Những công trình và hoạt động văn hóa của địa phương được chú trọng bảo tồn và phát huy, để trở thành những mục tiêu khám phá và tìm hiểu thú vị đối với khách du lịch.

Phủ xanh các bề mặt của hệ thống công trình hạ tầng và phát triển các công trình kiến trúc có tính bản địa cao, thích ứng với khí hậu

Do có lợi thế về hệ thực vật phong phú, việc tăng diện tích thảm thực vật trên các bề mặt của công trình hạ tầng (sân bay, bến cảng, đường sá…) có tính khả thi rất cao và mang lại ý nghĩa lớn trong việc đảm bảo tiện nghi môi trường của toàn khu vực trong bối cảnh trái đất đang ngày một nóng lên. Không chỉ vậy, việc nâng diện tích các thảm xanh cũng làm khả năng thu giữ nước mưa được cao hơn, và nếu được triển khai trên quy mô rộng, chắc chắn mỗi năm Phú Quốc có thể tích trữ thêm được một lượng nước mưa đáng kể để phục vụ cho các mục đích sinh hoạt, hoặc đơn giản là phòng cháy, chữa cháy.

Bên cạnh việc phủ xanh hạ tầng, một giải pháp khác liên quan tới kiến trúc công trình để góp phần đảm bảo sự phát triển bền vững và tạo nên bản sắc riêng cho Phú Quốc là phát triển những công trình xây dựng theo lối kiến trúc truyền thống với vật liệu địa phương, có khả năng thích ứng với khí hậu, thân thiện với môi trường, hạn chế “nhập khẩu” những công trình kiến trúc xa lạ với đặc điểm tự nhiên, văn hóa, con người Việt Nam và Phú Quốc. Những công trình có khả năng thích ứng với khí hậu có khả năng tạo ra tiện nghi môi trường cho người sử dụng mà tiêu tốn ít nhất năng lượng điện dành cho các hệ thống cơ điện (điều hòa, thông gió, chiếu sáng…), đồng thời tạo ra một dấu ấn đặc sắc về hình ảnh của Phú Quốc trong mắt khách tham quan.

Có thể thấy, việc quy hoạch ven biển Phú Quốc phù hợp với định hướng phát triển du lịch, nghỉ dưỡng, đảm bảo tính bền vững của Phú Quốc, giữ cho Phú Quốc mãi mãi là “Đảo Ngọc” có ý nghĩa hết sức quan trọng trong việc thực hiện mục tiêu phát triển bền vữngcủa Phú Quốc. Để Phú Quốc thực sự có sức hấp dẫn mạnh mẽ với du khách, góp phần thực hiện được chiến lược phát triển du lịch thì nhất thiết phải quan tâm tới quy hoạch bền vững và tạo nên tính đặc sắc. Để thực hiện được những mục tiêu đó, các đồ án quy hoạch phải được nghiên cứu nghiêm túc, đầy đủ các khía cạnh về môi trường sinh thái, khí hậu, kinh tế, xã hội, giảm thiểu rủi ro khi có thảm họa và gìn giữ văn hóa bản địa.

Những đề xuất trong bài viết là những ý tưởng ban đầu dưới góc độ quy hoạch và kiến trúc môi trường để đóng góp cho quy hoạch chung của Phú Quốc, hướng tới sự bền vững và đặc sắc cho hòn đảo này; đồng thời cũng góp phần hoàn thiện đề án phát triển Phú Quốc theo định hướng mô hình đơn vị hành chính - kinh tế đặc biệt, nhằm tạo động lực phát triển kinh tế - xã hội của địa phương nói riêng và cả nước nói chung.

--------------------------------------------

Tài liệu tham khảo

Cổng thông tin điện tử Đảo Phú Quốc.

Trang thông tin của UBND đảo Phú Quốc (phuquoc.gov.vn)

Phó Đức Tùng, “Suy nghĩ về quy hoạch Phú Quốc”, Tham luận tại Hội nghị Ban chấp hành và hội thảo Kiến trúc du lịch biển đảo Việt Nam tại Phú Quốc.

Phạm Đức Nguyên. Phát triển kiến trúc bền vững/kiến trúc xanh ở Việt Nam. NXB Trí thức 2012, tái bản 2015.

 

ThS. KTS. NGÔ HOÀNG NGỌC DŨNG, ThS. KTS. PHẠM THANH VÂN - Khoa Kiến trúc và Quy hoạch, Trường Đại học Xây dựng

© Trang tin điện tử Tạp chí Khu công nghiệp Việt Nam
Giấy phép thiết lập số: 69/GP-TTĐT do Bộ Thông tin và Truyền thông cấp ngày 30 tháng 6 năm 2016
Cơ quan chủ quản: Bộ Kế hoạch và Đầu tư
Địa chỉ: Số 6B Hoàng Diệu - Ba Đình - Hà Nội ĐT: 080.44889 Fax: 080.44889 - 080.44887 Email: khucongnghiep@mpi.gov.vn
Ghi rõ nguồn "Tạp chí Khu công nghiệp Việt Nam" khi phát hành lại thông tin từ website này